Audio   Animaciya   Atamalar   Foto jamlanma   Video   Test va oyn   Mualiflar 

       Mundarija
Adabiyot - soz sanati
Hikmat durdonalari
Ertaklar olamida
 Susambil ertagi haqida
 Hamid Olimjon
 Maqsud Shayxzoda
 Jonatan Svift
 Hans Kristian Andersen
Bolalikning begubor olami
Mumtoz adabiyot bostoni
Vatanni sevmoq iymondandir
Oquv reja va dastur


 
HANS KRISTIAN ANDERSEN
  
Chop etish uchuv versiyasi


Hans Kristian ANDERSEN 

(1805-1875)
 
Bolalar, darsligingizning ertaklarga bag’ishlangan qismida muallifl aniq ertaklar, ularni yaratgan adiblar haqida so’z yuritgan edik. Darhaqiqat, jahon adabiyotidagi ertaknavis adiblar ijodi adabiyotning, ayniqsa, bolalar adabiyotining oltin xazinasi hisoblanadi. Hozirda asarlari bolalar va kattalar orasida qo’lma-qo’l bo’lib kelayotgan Sharl Perro, Ernst Teodor Amadey Gofman, aka-uka Grimmlar, Vilgelm Gauf, Hans Kristian Andersen, Oskar Uayld, Aleksandr Pushkin, shuningdek, sevikli shoir va adiblarimiz Hamid Olimjon, Sulton Jo’ra, Shukur Sa’dullalar ana shunday ertaknavis ijodkorlardir. G’arb ada­biyotidagi ertakchi adiblar orasida daniyalik buyuk ertaknavis Hans Kristian Andersen alohida o’rin tutadi.
Andersen 1805- yil 2- aprelda Daniyaning Odens shahrida kambag’al etikdo’z oilasida dunyoga keldi. Andersen oilasi muhtojlikda kun kechiradi. Bo’lajak ertakchining bolaligi muhtojlik va yupunlikda o’tadi. Biroq yupun va nochor ahvoliga qaramay yosh Andersen ko’proq o’qish, o’rganish payidan bo’ldi. Otasi vafot etgach, o’n to’rt yoshli Andersen Daniya poytaxti Kopengagenga keladi. Bu yerda ham o’qish, izlanishda bo’ladi. Dastlab u teatrga qiziqadi. Bu sohada jiddiy shug’ullanishga ahd qiladi. Aktyor bo’lish rejasi amalga oshmagach, ’zicha kichik-kichik sahna asarlari yozadi, ularni shahar teatrlariga taklif qilib ko’radi. Kopengagen teatrlaridan birining direktoriga uning yozganlari ma’qui bo’ladi shekilli, u pyesalarni sahnalashtirmasa-da, qaysidir mulohaza bilan yosh muallifni qo’llab-quwatlashga qaror qiladi. Andersen lining tavsiyasi bilan teatrdan stipendiya oladi va unga Lotin maktabida bepul tahsil olish huquqi beriladi. So’ngroq Andersen Kopengagen universitetida o’qiydi.
O’qish. o’rganishda suyagi qotgan yosh Andersen uzoq-uzoqlarga sayohat qiladi. U Yevropa, Osiyo, Afrikaning qator mamlakatlarida bo’ladi. O’zi uchun qiziq tuyulgan har bir narsani ko’z bilan ko’rib, qo’l bilan ushlab ko’rmaguncha ko’ngli joyiga tushmasdi. Bundan tashqari, sayohatlari davomida zamonasining mashhur shoir va adiblari, san’atkorlari bilan uchrashdi. Gyugo, Balzak, Dyuma, Dikkens, Geyne, Rossini, Vagner, List kabi buyuk ijodkorlar bilan muloqotda bo’ldi.
 
1835- yilda adib o’zining birinchi yirik asari  «Improvizator» romanini e’lon qiladi. Roman o’quvchilar orasida mashhur bo’lib ketadi. Biroq bu mashhurlik bundan keyingi muvaffaqiyatlar oldida hech narsa bo’lmay qoladi. Gap shundaki, adibning o’sha yili bosib tarqatilgan dastlabki ertaklar to’plami kutilmaganda unga katta shuhrat keltiradi. Boshda ertaklarini o’quvchilar yoqtirishiga o’zi ham ishon-magan yosh ertaknavis adib bu to’plamdan so’ng bolalar va kattalar birday qiziqib ’qiydigan ertaklar yaratishga qodir ekanligiga amin bo’ladi va bundan keyingi umrini ijodning shu sohasiga bag’ishlaydi. Unga yaratgan ertaklari olamshumul shuhrat keltirdi. «Bolalarga aytilgan ertaklar», «Yangi ertaklar», «Tarixlar», «Yangi ertaklar va tarixlar» to’plamlari Andersen nomini dunyoga mashhur qilib yubordi.
Jahon adabiyotida munosib iz qoldirgan ertakchi adiblar ko’p. Andersen o’shalarning biridir. Xo’sh, uning bolalar va kattalar uchun e’zozli ertaknavis ekanligining sababi nimada? Bu savolga javobni uning maftunkor ertaklaridan izlash kerak. Andersen ertaklari shun-chaki xayoliy voqealar tasviri emas, aksincha, jonli hayot bilan bog’liq real hikoyalardir. Ularda real buyum va hodisalarga fantastik tus beriladi, jonlantiriladi, harakatga keltiriladi. Masalan, «Duymchaxon», «Suv parisi», «Qor malikasi», «Bulbul» ertaklaridagi talqin jonli inson muhitiga yaqinlikda berilsa, «Bronza to’ng’iz», «Kumush tangacha» ertaklarida jonsiz ashyolar harakatga kelib, odamlarday so’zlaydilar, bu esa kishida qiziqish uyg’otadi. Va muhimi, o’quvchi ertaklardan behisob zavq olishdan tashqari o’zi uchun kerakli xulosalar - qissadan hissa chiqaradi, tarbiyalanadi. Ham zavq beradigan, ham o’yga toldiradigan chinakam hayotiy ertaklar yaratish an’anasi aynan Ander­sen ijodi bilan boshlandi, desak mubolag’a bo’lmas. Bu ertaklarda g’alamislik, ikkiyuzlamachilik, loqaydlik, kibrhavo, dangasalik va landavurlik, johillik kabi salbiy sifatlar tanqid qilinadi, rahmdillik, aqllilik, fidoyilik, sobitqadamlik, oqibatlilik singari ijobiy fazilatlar ulug’lanadi.
 
Hans Kristian Andersen o’zining ajoyib ertaklari bilan hozirgi kungacha butun dunyoni lol qoldirib kelyapti. U yaratgan o’lmas qahramonlar adibga katta shuhrat keltirdi. Siz lining ertaklari sujeti asosida ishlangan kinofilmlar, sahna asarlarini ko’p ko’rgansiz. Duymchaxon, Irkit o’rdakcha, Bulbul, Kay, Gerda, Suv parisi kabi obrazlar sof insoniy orzular bilan xalq ertaklariga xos xayoliy sarguzashtlarning uyg’unlashib ketganligi tufayli barchamizning sevimli qahramonlarimizga aylangan. Eng yaxshi bolalar yozuvehilari uchun Andersen nomidagi Xalqaro oltin medalning ta’sis etilishi ham jahon jamoatchiligining buyuk ertakchiga hurmatining belgisidir. Bugun hassos ertakchining «Qor malikasi» va «Bulbul» ertaklari to’g’risida fikr yuritsak. Awalo «Qor malikasi» haqida.
«Qor malikasi» Andersenning eng mashhur ertaklaridan biridir. Ertak bir jodugarning g’alati ko’zgu yasagani, bu ko’zguda barcha yaxshi, go’zal narsalar yomon, xunuk bo’lib ko’rinishi, barcha yaramas, xunuk narsalar esa aksincha, chiroyli, go’zal bo’lib ko’rinishi haqidagi voqea bilan boshlanadi. Jodugarning shogirdlari bu ko’zguni butun dunyo bo’ylab olib yuradilar. Juda katta kashfiyot qilindi, endi dunyo butunlay yangicha ko’rinadigan bo’ladi, deb jar soladilar. Bu bilan Andersen bir bema’ni, qabih narsa pay do bo’lsa va uning oldi olinmasa, u butun dunyoga, barcha odamlarga salbiy ta’sirini ko’r-satishi mumkin, degan fikrni ilgari suradi. Darhaqiqat, jodugarning shogirdlari bu ko’zguni osmonga ham olib chiqmoqchi, ya’ni uni ilo-hiylashtirmoqchi bo’ladilar. Biroq yovuzlikning umri uzoqqa cho’zilmaydi. Ko’zgu ham qancha yuksakka ko’tarilsa, shuncha qiyshayib boradi va oqibatda sinib, million-million bo’laklarga parchalanib ketadi. «Bir chimdim tuz bir xum asalni buzar» degan naql bor
xalqimizda. Ana shu ko’zguning kichik bir zarrasi kimning ko’zi-yu yuragiga tushsa, shu kishi loqayd, sovuqqon, atrofdagilarga befarq bo’lib qoladi. Uning ko’ziga barcha go’zal, yaxshi narsalar xunuk, yomon ko’rina boshlaydi.
 
Ertak qahramonlaridan biri Kayning ham yuragi va ko’ziga ana shu ko’zgu parchasi tushib qoladi. Natijada u buvisini masxaralaydigan, qo’ni-qo’similar ustidan kuladigan, chiroyli gullarni toptaydigan bolaga aylanib qoladi. Hatto hamisha o’zi birga o’ynaydigan do’sti  Gerda ismli qizchaga ham qo’pollik qiladi. Kayning bu qiliqlarini ma’qui ko’rib, Qor malikasi uni shimoldagi o’z saroyiga olib ketadi.
Andersen bu yovuz, tuban, sovuqqon kuchlarga mehr-muhabbat, tirishqoqlik, ezgu maqsad yo’lida har qanday mashaqqatlarga dosh berish kabi yuksak tuyg’ularni qarama-qarshi qo’yadi. Gerda  ana shunday oliyjanob fazilatlarga ega bo’lgan qiz. U Kayni izlab borar ekan, yo’lda kishilar xotirasini zaiflashtirib qo’yadigan sehrgar bog’iga, hamma narsa to’kin-sochin bo’lgan shahzoda va malika saroyiga, har qanday yovuzlikdan qaytmaydigan qaroqchilar to’dasiga duch keladi. Lekin uning Kayga bo’lgan mehri, uni izlab topishga bo’lgan intilishi shu qadar kuchliki, sehr-jodu ham, to’kin-sochin hayot ham, o’lim dahshati ham uni o’z maqsadidan qaytara olmaydi. U dadillik bilan Qor malikasi saroyiga yetib boradi. Yo’lda unga qudratli qor lashkarlari qarshi chiqadi. Lekin qizcha o’z shijoati bilan tabiatning bu yovuz kuchlari ustidan ham g’olib chiqadi va Kayni topadi. Gerdaning muhabbati shu qadar haroratliki, uning ko’z yoshlari Kayning ko’ksiga tushib, uning yuragidagi ko’zgu parchasini eritib yuboradi, Kay yana o’z  holiga qaytadi.
 
Ular o’z uylariga qaytishda hech qanday xavf-xatarga duch kelmaydilar. Chunki Kay ham, Gerda ham barcha mashaqqatlarni yengib o’tgan, jamiki yomonliklar ustidan g’alaba qilgan edilar. Endi ularning baxtli bo’lishga haqlari bor edi.
 
Andersenning ko’pgina ertaklarida tabiat manzaralari juda jonli, qahramonlar ruhiy holatiga mos tasvirlanadi. Masalan, Gerda Kayni izlab daryoda suzib borayotganida asov to’lqinlar uning hayotiga qanchalik   xavf-xatar   solsa,   qirg’oqdagi   dov-daraxtlar,   qushchalar qizga shunchalik taskin-tasalli berib, uni jasoratga chorlagandek tuyuladi. Sehrgar ayolning bog’idagi gullab yotgan giloslar, quyoshning bu daraxtlar ortiga asta-sekin botib ketishi, bog’da anvoyi gullarning ochilib yotishini kuzatar ekanmiz, bunday maftxmkor joyda har qanday kishi ham hamma narsani unutib yuborishiga ishonamiz. Qop-qora o’rmon, qaroqchilarning vahimali qarorgohi bizni ham dahshatga soladi. Ertak oxirida Kay va Gerdaning ana o’z bog’chalarida, atirgullar ostida qo’l ushlashib o’tirishlari, butun atrofda to’kinsochin yozning hukmronlik qilayotgani juda chiroyli tasvirlangan. Har ikki qahramon qishning qor-quyunlarini, izg’irm sovuqlarini yengib o’tib, tinch osuda yoz fasliga yetib kelgan edilar.
 
Andersen ertaklarida hamisha hayotga muhabbat, har bir voqea-hodisadan yaxshilik, go’zallik izlash ruhi ustun turadi. Masalan, Gerda borib qolgan bog’dagi sehrgar ayol unga yomonlik qilishni istamaydi, faqat shunday bir qizchani orzu qilgani uchun uni o’zi bilan olib qolmoqchi bo’ladi. Hatto Qor malikasi ham Kayni o’zining qandaydir jozibasi bilan maftun etadi, unga yomonlikni ravo ko’rmaydi. Agar Kay muz bo’laklaridan «mangulik» degan so’zni yoza olsa, uni ozod qilishga, butun olamni unga baxsh etishga va’da beradi. Nega? Chunki barcha ezgu, oliyjanob, go’zal narsalar mangudir. Aksincha, hamma yovuzliklar, qabihlik va razolatlar o’tkinchidir. Agar Kay ana shu yovuzlik va qabohatlarni yengib o’tib, ezgulik, go’zallikka erisha olsa, u mangulikka erishgan bo’ladi.
H.K. Andersen ijodidagi «Bulbul» ertagi ham buyuk ertakchi yaratgan go’zal asarlardan biridir. Bu ertakni go’zallik va ezgulikni ulug’lovchi, soxtalik va qabihlikni qoralovchi, bu illatlarning inqirozi muqarrarligi haqidagi asar, desak yanglishmaymiz.
 
H.K. Andersen «Bulbul» ertagida ham, «Qor malikasi»da bo’lgani kabi, chinakam insoniy tuyg’ularni, yurakdan aytilgan so’zlarning mo’tabar ekanligini ta’kidlaydi. Soxtalikni, tilyog’lamalikni, sah’iylikni qoralaydi. Buyuk ertakchi insonning xatti-harakatidagi tabiiylik, fidoyilik, oqibatlilik har qanday to’siqni yengib ’tishi, mo’jizalar yaratishga qodirligini «Bulbul» ertagi voqealari orqali isbotlay olgan.   Ertak   voqealarini   sinchiklab   kuzatadigan   bo’lsak,   bulbul
chinakam san’atni tushuna olgan, undan ta’sirlangani uchun imperatordan minnatdor bo’ladi. Hukmdorga sodiq do’st bo’lib qoladi. Ertakda ta’kidlanganidek, unga boshidagi toji uchun emas, insoniy dardni tushuna olgan qalbi uchun xayrixoh bo’ladi. Eng og’ir damda yordamga kelib, o’limdan qutqazadi.
 
«Bulbul» ertagi kishini qalbakilikdan, ikkiyuzlamachilikdan, yolg’onchilikdan qaytaradi. Inson qalbini tushunib yashashga, har bir narsadan go’zallik topa olishga undaydi.
 
BULBUL
(Ertak)
 
Aziz o’quvchim, senga kunday ravshanki, Chin-mochin degan mamlakatning imperatori ham, fuqarolari ham xitoylardan. Bu voqea qadim zamonlarda bo’lib o’tgan, shunga qaramay, u butunlay unutilib ketmasdan turib, bilib olsang, albatta yaxshi bo’ladi-da! Imperatorning saroyi dunyodagi eng yaxshi saroy ekan; chiroylilikka chiroyli-yu, ammo juda nozikligidan biror yeriga qo’l tegizib bo’l-mas ekan. Imperatorning bog’ida eng anvoyi gullar o’sarkan, gullarning eng yaxshilariga kumush qo’ng’iroqchalar osilgan bo’lib, ular shabada esganda jaranglab, sayr etuvchilarning e’tiborini tortib, bahridilini ocharkan. Ana shunday ajoyib bog’ ekan bu! Bog’ uzoq-uzoqlarga cho’zilib ketganidan oxiri qayerdaligini hatto bog’bonning o’zi ham bilmas ekan. Bog’ning bir tomoni qalin o’rmonga tutashib ketgan bo’lib, ichkarisida chuqur ’liar bor ekan va o’rmon moviy dengiz yoqasigacha cho’zilgan ekan. Kattakon daraxtlarning suv uzra osilib turgan shoxlari ostidan kemalar o’tarkan. Ana shu daraxtlarning qalin shoxlari orasida bir bulbul yasharkan. Bulbul shu qadar go’zal sayrar ekanki, uning qo’shig’ini eshitib o’tirgan kambag’al baliqchi o’zining qayg’u-tashvishlarini va suvga solgan to’rini ham unutib yuborarkan. U kutilmaganda: «Yo Parvardigor, hayot naqadar yaxshi!» deb uzun so’lish olar ekan. So’ng yana tirikchiligi esiga tushib, baliq tutish bilan mashg’ul bo’larkan. Ertasiga kechqurun baliqchi bulbul sayrog’ini eshitib yana: «Yo Parvardigor, hayot naqadar yaxshi!»  deb yuborarkan.
 
...Xitoy imperatori saroyiga yetti iqlimdan sayyohlar kelib, ham-masi g’aroyib chinni saroyni, jannatsimon bog’ni maqtashar ekan. Buibul xonishini eshitishganida esa, sayyohlar: «Bu yurtning eng yaxshi g’aroyiboti mana shu!»  deyisharkan.
Sayyohlar o’z yurtlariga qaytib borishganida ko’rgan-kechirganlarini odamlarga gapirib berisharkan. Olimlar Chin mamlakati imperatorining saroyini va bog’ini ta’riflay turib, albatta, bulbulni ham tilga olib o’tishar, hatto u diyorning eng yaxshi g’aroyiboti shu deyisharkan; shoirlar moviy dengiz bo’yida, o’rmonda yashovchi qanotli kuychini madh etib, ajoyib qasidalar yozisharkan.
Olim-u shoirlarning kitoblari jahon bo’ylab tarqalibdi va ba’zilari Chin imperatorigacha etib boribdi. Chin imperatori o’zining oltin taxtida savlat to’kib, kitoblarni o’qib o’tirar, har daqiqa mamnunlik bilan bosh chayqab qo’yardi, o’zining poytaxtini, saroyini, bog’ini maqtashgani unga yoqar edi-da. «Ammo hammasidan ham g’aroyibi bulbul!»  degan gap bor edi kitoblarda.
- Nima, nima? - ajablandi imperator. - Bulbul? Nega men uni bilmayman? Bu qanaqasi? Axir mening bog’imda shunday bir qush yashasa-yu, nima uchun men bundan bexabarman? O’zimning bog’imdagi qushni birovlarning kitoblaridan bilsam-a?
     
Shunday deb imperator o’zining xos a’yonlaridan birini huzuriga chaqirtirdi. Bu amaldor shunchalar o’ziga bino qo’yardiki, agar biror odam u bilan gaplashishga va biron narsani so’rashga jur’at qilsa, faqat «uff» deb javob berardi. Bu esa hech qanday ma’noni anglatmas edi.
Aytishlaricha, bizning mamlakatimizda bir ajoyib qush bor ekan, uning oti bulbul ekan, - dedi imperator.  Ana shu bulbulni mening buyuk mamlakatimning eng yaxshi g’aroyiboti deb hisoblasharkan! Nima uchun bu qushning borligini biror marta menga aytmagansizlar?
 
Xudo haqqi, men bu to’g’rida eshitganim yo’q! - dedi bosh vazir.  Hech qachon bunday qushni saroy a’yonlariga tanishtirmaganlar!
Amrimiz shuki, bulbulni shu bugun kechqurunoq saroyimga keltiringlar! - dedi imperator,  u kuylab, bizni xushnud etsin! Menda qanday ajoyibot borligini butun dunyo bilsa-yu, men o’zim bilmasam!
- Shunday qush borligini hatto eshitmagandim, - takrorladi bosh
vazir. - Ammo endi uni albatta qidirib topaman!
Qidirib toparmish! Juda oson ekan-da?!
 
Imperatorning bosh vaziri zinalardan balandga chiqib, pastga tushib, xonama-xona, dahlizma-dahliz yugurib-yelib, uchragan har kimsadan bulbulni so’rab-surishtirdi, lekin hech uning daragini bilmadi. Birinchi amaldor imperator oldiga qaytib kelib: «Bulbul deganlari yo’q narsa, uni kitob yozuvchilar to’qib chiqarishgan», - dedi.
Janobi oliylari, kitobda nimaiki yozilsa, hammasiga ishona-vermang, boshqacha aytganda, bu ko’zbo’yamachilikdan boshqa narsa emas!..
Lekin bu kitobni menga eng qudratli Yaponiya imperatori sovg’a qilib yuborgan, unda yolg’on gap bo’lishi mumkin emas! - e’tiroz bildirdi Chin imperatori. - Men bulbul navosini tinglashni xohlayman! U shu bugun kechqunmoq huzurimda bo’lishi kerak! Men unga oliy darajada xayrixohligimni bildirmoqchiman! Agar aytilgan fursatda bul­bul shu yerga keltirilmas ekan, kaltak bilan hamma saroy a’yonlarining qorniga urdirajakman!
 
Uff! - dedi bosh vazir va yana zinalardan balandga chiqib, pastga tushib, xonama-xona, dahlizma-dahliz yugura boshladi; saroy amaldorlarining ko’pchiligi uning orqasidan ergashib, yugura bosh-lashibdi axir hech kim qorniga kaltak yeyishni xohlamas edi-da! Hammaning tili uchida bir savol: butun dunyo biladigan, lekin saroy-da biror jon zoti bilmaydigan qanaqa qush ekan u?
Nihoyat, oshxonada ishlaydigan bir qizaloqdan qushning daragini eshitib qolishdi:
- Yo, xudoyim. Bulbulni bilmaysizlarmi? Uning sayrashini eshit maganmisiz? Men bechora, kasalmand oyijonimga tushlik ovqatdan qolgan-qutganlarni eltib berishga ruxsat olganman. Oyijonim shundoqqina dengiz yoqasida yashaydi. Men u yerdan qaytayotib, charchab qolsam, o’rmonda maysalar ustida o’tirib, maza qilib bulbul xoni shini eshitaman! Shunday paytda ko’zlarimdan duv-duv yosh oqadi, onajonim bag’rida orom olayotganday, sevinib, ichimga sig’may ketaman!..
 
- Oshpaz qizalog’hn! - dedi bosh vazir.  Agar bizga bulbul qayerdaligini ko’rsatib bersang, seni saroy oshxonasidagi yaxshigina mansablardan biriga o’rnashtirib qo’yaman. Imperatorning qanday taom yeyishini tomosha qilish uchun ham ruxsat olib beraman! Bulbul
shu bugun oqshom saroyga taklif etilgan!
 
Shunday qilib, mansabdorlar oshpaz qiz yetakchiligida o’rmonga yo’l olishdi. Saroyning deyarli barcha mansabdorlari bulbulni izlashga tushdi. Aneha yo’l yurishganida dalada o’tlab yurgan sigirning mo’-mo’lashini eshitib qolishdi.
O! Bulbul degani shu ekan-da! - deyishdi yosh amaldorlar. Shunday kichik jonivorning ovozi shu qadar kuchliligini qaranglar! Lekin biz bu qushning ovozini ilgariyam eshitgandaymiz!
Sizlar sigirning mo’-mo’lashini eshitdinglar, - dedi qizaloq. Hali bulbulning oshiyoniga yetganimiz yo’q!
Yo’lda hovuzdagi qurbaqaning vaqillashini eshitib qolishdi.
Naqadar ajoyib! - dedi saroy mansabdori. - Nihoyat, bul­bul ovozini eshitdim! Xuddi ibodatxonamizdagi qo’ng’iroqlarning tovushiga o’xshaydi-ya!
Yo’q, bular qurbaqalar! - dedi qizaloq.  Lekin endi bulbulning oshiyoniga yetay deb qoldik!
Nihoyat, bulbulning sayrashi eshitila boshladi.
 
Mana endi bulbul sayrayapti, - dedi qizaloq.  Eshitinglar, eshitinglar! Ana, bulbulning o’zi! Shunday deya qizaloq daraxt shoxida o’tirgan mittigina, jimitgina qushchani ko’rsatdi.
Nahotki shu bulbul bo’lsa! - dedi imperatorning bosh vaziri. -Uni chiroyliroq bir narsa deb o’ylabman! Aft-angori juda oddiy ekan-ku! Chamasi, biryo’la shuncha dongdor amaldorlami ko’rganidan rangi o’chib ketdi shekilli boyoqishning!
 
Bulbuljon! - deb qichqirdi qizaloq.  Oliyhimmat imperatorimiz qo’shig’ingni eshitgilari kelib qolibdi!
Juda yaxshi, - dedi bulbul va shunday ajoyib kuyladiki, eshit-ganlarni sel qilib yubordi.
 
Xuddi chinni qo’ng’iroqlarning jarangiga o’xshaydi! - dedi bosh vazir. - Shunday jajji tomoqchaning titrashidan chiqqan tovushni
qarang-a! Ajabo, lining qo’shig’ini ilgari eshitmagan ekanmiz-a! Bu qush saroyda juda katta obro’ topadi!
Imperatorga yana bir marta sayrab beraymi? - so’radi bulbul. U imperatorni shu yerda deb o’ylagan edi.
Ajoyib-g’ aroyib bulbuljon, - dedi imperatorning bosh vaziri, -shu bugungi oqshomda saroyda o’tkaziladigan bayramga sizni lutfan taklif etish vazifasi zimmamga yuklanganidan o’zimni baxtiyor hisoblayman! Shakshubha yo’qki, siz g’aroyib qo’shig’ingiz bilan hazrati oliylarini maftun etgaysiz!
 
Mening qo’shig’imni yam-yashil o’rmonda eshitish maroqliroq, -dedi bulbul, lekin imperator uni qasrga taklif etganini bilib, jondili bilan borishga rozi bo’ldi.
Imperator saroyida bayramga katta tayyorgarlik ko’rilayotgan edi. Chinni devorlarda va oyoq ostida son-sanoqsiz oltin fonuslarning shu’lalari jimirlardi; uzun dahlizlarda shoxchalariga qo’ng’iroqchalar ilingan anvoyi gullar qator qilib qo’yilgandi. Xizmatchilarning yugur-yuguridan, taraq-turuqidan va g’irillab esgan yelvizakdan jaranglayotgan qo’ng’iroqchalarning tovushi odamlarning ovozini bosib ketardi. Kattakon zalning to’rida, imperator taxtida o’tirganjoyga oltin qo’ndoq o’rnatilgandi. Amaldorlarning hammasi jam bo’lgan; oshpaz qiz ham eshik oldida turardi; endi unga saroy oshpazi degan unvon berilgandi. Bezakli liboslar kiyib, yasan-tusan qilib olgan hamma odamlar jajji, qoramtir qushdan ko’zlarini uzmasdi. Imperator ana shu jajji qushga hurmat ko’rsatib, bosh irg’ab qo’yardi.
Bulbul shunday dilbar bir navo qildiki, imperatorning ko’zidan duv-duv yosh kelib, yonoqlariga oqa boshladi; qushning qo’shig’i yuraklarga jiz etib borardi. Imperator xursand bo’lganidan o’zining oltin tuflisini mukofot qilib, bulbulning bo’yniga osib qo’yishga qaror qildi. Bulbul qo’shig’imni eshitganingizning o’zi men uchun mukofot, deb oltin tuflidan bosh tortdi.
- Imperatorning ko’zlaridan yosh oqqanini ko’rdim, bimdan ortiq
mukofot bo’lmaydi, - dedi bulbul.  Imperatorning ko’z yoshida
katta qudrat bor. Xudo shohid  menga bundan ortiq mukofot
kerakmas!
 
Kunlardan birida imperatorga sovg’a keltirishibdi. Sovg’a o’ramining ustiga «Bulbul» deb yozilgandi.
- Bizning mashhur qushimiz to’g’risida ana bitta yangi kitob
chiqarishibdi, - dedi u.
 
Lekin qog’ozga o’rog’liq narsa kitob emas, g’aroyib bir quticha ekan. Qutichaning ichida xuddi rostakam bulbulga o’xshash, lekin patlari-yu qanotlariga dur-u gavharlar, marvaridlar-u boshqa javohirlar qadalgan sun’iy bulbul bor edi. Bu qushning murvati burab qo’yilsa, rostakam bulbulning qo’shiqlaridan birini kuylab, oltin bilan kumushday tovlanayotgan dumini likillatib qo’yardi. Qushning bo’yniga bog’langan lentada «Xitoy imperatorining bulbuli oldida Yaponiya imperatorining bulbuli ip esholmaydi» degan yozuv bor edi.
- Naqadar ajoyib qush! - deyishdi bir og’izdan barcha amaldorlar
va shu zahoti Yaponiya imperatorining elchisini «Imperatorning
favqulodda bulbullar yetkazib beruvchi vakili» degan unvon bilan
mukofotlashdi.
- Endi ikkala bulbul birga kuylashsin, ajoyib duet bo’ladi, deyishdi amaldorlar.

 
 Ammo ish yurishmadi. Jonli bulbul har gal o’zicha kuylar, sun’iy bulbul esa burama qo’g’irchoq sharmankaday faqat bir yo’sinda qo’shiq ay tar edi.
- Sun’iy bulbul aybdor emas, - dedi saroy kapelmeysteri. - U sira
adashmay bir xil pardada va men tuzgan usulda kuylaydi.
Sun’iy bulbulning o’ziga qo’shiq ayttira boshlashdi, u rostakam bulbuldan ham ko’proq yoqdi amaldorlarga, buning ustiga u juda chiroyli, la’l-u javohirlari tovlanib turardi!
Sun’iy bulbul bir qo’shiqni o’ttiz uch marta aytsa ham charchamadi. Davradagilar shu qo’shiqni o’ttiz to’rtinchi marta ham maza qilib eshitishmoqchi edi, ammo imperator tirik bulbulni ham ayttiraylik, de­gan istak bildirib qoldi. Lekin u g’oyib bo’lgan edi.
Tirik bulbul ochiq derazadan yam-yashil o’rmon sari uchib ketganini hech kim payqamay qolgan edi.
 
 
Bu nimasi? Qanday ko’rnamaklik! - xafa bo’ldi imperator, shu zahoti barcha amaldorlar bulbulni ko’rnamak, pastkash maxluq, deb atashdi.
Lekin, baribir, qushning sarasi bizda qoldi-ku! - deyishdi ular va sun’iy bulbulga boyagi qo’shig’ini o’ttiz to’rtinchi marta ham aytishiga to’g’ri keldi.
Biroq sun’iy qush qo’shig’ining ohangini hech kim yodlay olmadi, chunki yodda qoladigan ohang emas edi. Kapelmeyster sun’iy qushni ko’kka ko’tarib maqtar, uning yaltiroq libosi va dur-u javohirlaridan tashqari ichki tuzilishi ham ajoyib ekanligini hammaga uqtirar edi.
Tirik bulbulga kelsak, hazrati oliylari va siz, muhtaram janob-lar, - dedi u imperatorga hamda uning amaldorlariga qarab, - qachon qanday qo’shiq aytishini oldindan bilib bo’lmaydi. Sun’iy bulbulning esa qanday qo’shiq aytishini oldindan bilamiz! Hatto uning san’ati sirlarini ham bilish mumkin, bo’laklarga ajratib, ichki a’zolarining tuzilishini  g’ildiraklari va parraklari qandayjoylashganligmi, qanday ishlashini bilib olishimiz mumkin.
 
Biz ham shu fikrdamiz! - deyishdi saroyga yig’ilganlar. Kapelmeyster
 kelayotgan dam olish kuni sun’iy bulbulni xalq oldida namoyish qilishga ruxsat oldi.
- Bulbulimizni xalq ham eshitsin! - dedi imperator.
Xalq sun’iy bulbulning qo’shig’ini eshitib, ko’ngli to’ldi. Xalq to’yib choy ichganida ham shunday qoniqish hosil qiladi. Hamma hayratlanib, bir og’izdan «O!» deyishdi va ko’rsatkich barmoqlarini yuqori ko’tarib, boshlarini liqillatib qo’yishdi. Lekin chinakam bul-bul sayrashini eshitgan kambag’al baliqchilar sun’iy bulbuldan hayratlanishmadi:
- Umuman durust, hatto rostakam qo’shiqqa ham o’xshaydi, ammo
nimasidir yaxshi emas. Uning qo’shig’ida nimadir yetishmaydi, nima
ekanligini o’zimiz ham bilmaymiz.
 
Tirik bulbulni esa davlatimiz chegaralaridan badarg’a qilingan, deb e’lon etishdi.
Sun’iy qush imperator yotog’i oldidagi ipak yostiqdan o’rin oldi. Atrofiga esa unga hadya qilingan barcha qimmatbaho narsalami terib qo’yishdi. Endi uni: «Imperatorning tungi dasturxoni paytidagi birin-chi chapqo’l kuychisi», degan sharafli unvon bilan atay boshladilar. Negaki, imperatorning ham yuragi chap tomonda bo’lgani uchun shu tomonni muhim hisoblashdi. Kapelmeyster sun’iy bulbul to’g’risida yigirma besh jildli kitob yozdi, bu kitoblarda Chin mamlakatiga xos olimona, eng murakkab, tushunarsiz, g’aliz so’zlar to’lib-toshib ketdi.
Lekin saroy a’yonlari, «bu kitoblarning hammasini o’qidik va tushundik», der edilar, chunki shunday deyishmasa ularni ahmoqqa chi-qarib qo’yishlari va qorinlariga kaltak bilan urishlari turgan gap edi-da. Shunday qilib, bir yil o’tdi: imperatorning o’zi, saroyning barcha a’yonlari, hatto butun xalq sun’iy bulbul ashulasining har bir parchasini yodlab olishdi. Ularga qo’shiq yoqib qolganidan, endi sun’iy qushga jo’r bo’lib kuylay boshlashdi. Ko’chadagi o’g’il bolalar: «Vit, vit, vit! Vilik, vilik, vilik!» - deb kuylashardi. Imperator ham xuddi shunday kuylardi. Naqadar soz!
Ammo bir kuni kechqurun imperator to’shakda yonboshlab yotib, sun’iy bulbulning qo’shig’ini eshitayotganida o’yinchoqning ichida shirillagan, chiyillagan tovushlar pay do bo’lib, parraklari pirillab aylanib ketdi va bulbulning uni o’chib qoldi.
 
Imperator o’rnidan sapchib turib ketdi va saroy tabibini chaqirib kelishga odam yubordi. Lekin bu asnoda tabibning qo’lidan nima kelardi. Keyin soatsozni chaqirib kelishdi. Soatsoz usta o’yinchoq bulbulning u yoq-bu yog’ini sinchiklab ’rib, ko’p urinishlardan so’ng tuzatdi va «endi bunga juda ehtiyot bo’linglar: parraklarining tishlari yeyilibdi, yangisini o’rnatgan bilan awalgiday qo’shiq aytolmaydi», deb ketdi. Falokatni ’ring! Endi o’yinchoq qushga faqat yiliga bir marta qo’shiq ayttiradigan bo’lishdi. Bu qayg’uli hoi bo’lsa ham kapelmeyster konsert oldidan qisqa, lekin murakkab ma’noli nutq so’zlab, «bulbulimiz awalgidan ham yaxshi qo’shiq aytyapti», deb ishontirishga urinardi.
Ehtimol, shundaydir.
 
Oradan yana besh yil o’tdi, butun mamlakat g’am-tashvishda qoldi: «Xalqning sevimli imperatori o’lim oldida» degan xunuk xabar tarqaldi. Allaqachon, kim yangi imperator bo’lishini gapira boshlashdi. Xalq ko’chalarda to’planib olib, birinchi amaldordan: «Qadrdon, awalgi hukmdorimizning sog’lig’i qanday?» - deya so’rab-surishtira boshlashdi.
- Uf-f! - deb javob berardi amaldor va faqat bosh chayqardi.
Imperator o’zining hashamatli mahfilida rang-ro’yi oqarib, qo’l-oyoqlari muzlab yotardi; saroyning barcha amaldorlari uni o’ldiga chiqarib, yangi imperatorga ta’zimga borishga oshiqardi. Qarollar u yoq bu yoqqa yugurib, gap sotishar, cho’rilar bo’sh vaqtlarida maroq bilan choyxo’rlik qilishardi. Barcha zallar va dahlizlarga qalin gilamlar to’shalgan, odamlar tovush chiqarmaslik uchun oyoq uchida yuri-shardi. Oraga sovuq sukunat cho’kkandi. Lekin imperator hali tirik edi, u oyoqlari oltindan yasalgan, barqut pardalar bilan o’ralgan hashamatli yotog’ida o’lim bilan olishib yotardi. Ochiq derazadan oy mo’ralab, imperatorga va o’yinchoq bulbulga qarardi.
 
Boyoqish imperatorning nafas olishga ham majoli qolmagan edi, nazarida kimdir ko’kragini bosib o’tirganday edi. U ko’zlarini ochib chindan ham ko’kragida Azroil o’tirib olganini ko’rdi. Azroil boshiga tojini kiyib olgan, bir qo’lida hukmdorning oltin qilichi, bir qo’lida qimmatbaho davlat bayrog’i bor edi. Barqut pardalarning g’ijimlari orasida kimlarningdir g’alati aft-angorlari ko’rinardi: bir xillari irkit va razil, boshqalari muloyim va chiroyli edi. Azroil ko’kragiga chiqib olgan paytda imperatorning yaxshi va yomon ishlari ana shunday qiyofalarga kirib, imi yo’qlab kelishgandi.
Mana bu ishing esingdami? - deb shivirlashardi ular galma-galdan va imperatorning umrida qilgan son-sanoqsiz yaxshi, yomon ishlarini yashirmay gapirib berishardiki, hukmdorning manglayidan sovuq ter chiqib ketar edi.
 
Men bimday bo’lishini bilmas edim! - derdi imperator va sharpalarni quvishga urinardi.  Musiqachilarni chaqiring, musiqa chalinglar! Kattakon xitoycha nog’oralarni olib kelinglar! Mana bularning gaplarini eshitishga toqatim yo’q!
Lekin arvohlar o’z gaplaridan qolmas, Azroil esa ularning gaplarini ma’qullab, xitoychasiga boshini liqillatib o’tirardi.
- Musiqachilarni chaqiring! Musiqa chalinglar! - deb qichqirardi
imperator.  Aqalli sen qo’shig’ingni ayt, aziz, ajoyib tilla qushcha!
Axir senga oltin, kumushlar, dur-u gavharlar hadya qildim, bo’yningga
tilla kavushimni osib qo’ydim, kuylab ber, kuylasang-chi!
Lekin o’yinchoq qush jim turardi, uni kuylatish uchun murvatini burashga ham biror odam qolmagan edi. Azroil imperatorga hamon ko’zi o’rnidagi katta-katta chuqurchalari bilan qarab o’tirardi. Xona suv sepganday jimjit edi.
 
Shu payt birdan deraza orqasida ajoyib bir kuy yangradi. Chinakam bulbul imperatorning og’ir kasal bo’lib, o’lim bilan olishib yotganligini eshitib, uni ovutish, dalda berish uchun uchib kelgandi. Bulbul sayrar, arvohlar tobora xiralashar, imperatorning yuragida tez-tez qon yurishar edi. Hatto Azroilning o’zi bulbulning nolasiga mahliyo bo’lib: «Kuyla, bulbuljon, kuyla!» - deb yalina boshladi.
- Kuy las am, oltin qilichni qaytarib berasanmi? Qimmatbaho bayroqni-chi?
 Hukmdorning tojini-chi? - so’rardi bulbul.
Azroil qo’shiq sehri bilan boyagi qimmatli narsalami birma-bir qaytarib bera boshladi. Bulbul esa hamon kuylardi. Nihoyat, u oq atirgullar va gulxayrilar muattar bo’ taratayotgan joy, yangi nish urib chiqqan maysalar, tiriklarning o’lganlar uchun to’kkan ko’z yoshlari
bilan sug’orilgan sokin, farahbaxsh qabriston haqida kuylay ketdi. Azroil bu qo’shiqni tinglab, o’zining so’lim bog’iga mehri shunday tovlanib ketdiki, shu zahoti oppoq va sovuq tumanga aylanib, oynadan uchib chiqib ketganini arang sezib qolishdi.
Rahmat senga, aziz qushcha! - dedi imperator. - Sen unutilmaydigan ish qilding! Seni davlatimdan badarg’a qilib, hay dab yuborgan edim, sen esa menga hamla qilgan dahshatli arvohlarni, hatto Ajalning o’zini ham huzurimdan hay dab yubording. Bu yaxshiliklaringni qanday qaytarsam ekan?
Sen allaqachon qarzingni uzgansan! - dedi bulbul.  Huzuringda sayraganimda birinchi marta ko’z yoshlaringni ko’rdim, buni hech qachon unutmayman. Kuychining ko’nglini ko’taradigan oliy mukofot -hayajonli ko’z yoshlari! Lekin endi sog’aytiradigan, tetiklashtiradigan uyquga ketib, orom ol! Men bo’lsam qo’shiq aytib seni allalayman!
Bulbul yana sayrashga tushdi, imperator esa sog’lorn, huzurbaxsh uyquga ketdi.
Imperator uyg’onganida, derazadan quyosh nurlari tushib turardi. Xizmatkorlaridan birortasi xabar olmas, hamma uni o’ldiga chiqargan edi. Faqat bulbulgina deraza raxiga qo’nib, hamon sayrardi.
 
- Bulbuljon, endi seni yonimdan sira ketkazmayman! - dedi
imperator. - Endi ’zing istagan paytingda sayraysan, o’yinchoq bulbulni
 esa sindirib, parcha-parcha qilib tashlayman!
- Unday qilma!- dedi bulbul.  U ham qo’lidan kelganicha xizmat
qildi. Mayli, o’yinchoq bulbul awalgiday yoningda bo’lsin! Men
saroyda yashay olmayman, axir! Faqat o’zim xohlagan vaqtimda
huzuringga kelib turishga ruxsat bersang bo’ldi. O’shanda oqshomlari
derazangga qo’nib qo’shiqlar aytib beraman. Qo’shiqlarim seni ham
sevintiradi, ham o’ylantiradi. Men senga atroflngda yurgan baxtli
va baxtsiz odamlar haqida, yaxshilik va yomonlik haqida qo’shiqlar
aytaman. Jajjigina sayroqi qush har yerda uchib yuradi, sendan uzoq-
larda yashaydigan kambag’al baliqchi va dehqonlarning kulbalariga
ham uchib kiradi. Men seni boshingdagi tojing uchun emas, qalbing
uchun sevaman. Lekin, baribir hukmdorlik toji qandaydir muqaddaslik
nuriga yo’g’rilgan! Uni saqla! Demak, huzuringga keyin ham kelib turaman! Faqat bir narsaga va’da ber!..
Aytganing bo’lsin! - dedi imperator o’zining bor savlatini namoyish qilib. Bu orada u o’zining imperatorlik liboslarini kiyib, og’ir oltin qilichini ko’ksiga bosib turardi.
Faqat bir narsani iltimos qilaman! - dedi yana bulbul. Fuqarolaring ahvoli to’g’risida bor xabarlarni aytib turuvchi jajji qushchang borligini hech kim bilmasin. Shunday bo’lgani yaxshi!
Bulbul shularni aytib, uchib ketdi.
 
Xizmatkorlar imperatorning o’ligini ko’ramiz, degan o’yda saroyga kirishar ekan, ostonada to’xtab, hang-u mang bo’lib qolishdi. Imperator esa ularga:
- Salom! - deya peshvoz chiqdi...
 
Savol va topshiriqlar
  • Hans  Kristian  Andersen  hayoti  va  faoliyati  haqida nimalar bilasiz?
  • Andersen qalamiga mansub ertaklar o’zining qaysi xususiyatlari bilan ajralib turadi?
  • Andersengaeha va uning davrida yashagan qaysi ertaknavis adiblarni bilasiz?
  • Andersen nomida qanday mukofot ta’sis etilgan?
  • O’zbek adabiyotida ertaknavis sifatida tanilgan adib va shoirlarni bilasizmi?
  • «Bulbul» ertagining qisqaeha mazmunini bayon qiling. Undagi qahramonlarni tavsiflang.
  • «Bulbul» ertagida sun’iy bulbul va ehinakam bulbul obrazlari orqali adib nima demoqehi bo’lgan?
  • Chinakam bulbul nega imperator mukofotidan bosh tortdi?
  • Saroy amaldorlari xatti-harakatlarida qanday salbiy tomonlarni ko’rdingiz?
  • Imperator o’lim to’shagida yotganda ehinakam bulbul qaytib kelib o’z qo’shig’i bilan unga jon bag’ishlaydi. Bulbul o’zining bu yaxshiligini qanday izohlaydi?
  • «Bulbul» va «Qor malikasi» ertaklarini qiyoslab o’qing.
  • «Bulbul» ertagi asosida yozma ish tayyorlang.

 

 

  Copyright 2018 O'zr Xtv MUDRM multimedia.uz