Audio   Animaciya   Atamalar   Foto jamlanma   Video   Test va oyn   Mualiflar 

       Mundarija
Adabiyot - soz sanati
Hikmat durdonalari
Ertaklar olamida
 Susambil ertagi haqida
 Hamid Olimjon
 Maqsud Shayxzoda
 Jonatan Svift
 Hans Kristian Andersen
Bolalikning begubor olami
Mumtoz adabiyot bostoni
Vatanni sevmoq iymondandir
Oquv reja va dastur


 
SUSAMBIL ERTAGI HAQIDA
  
Chop etish uchuv versiyasi


Qadrli bolalar, awalgi darslarimizda «Uch og’a-ini botirlar» ertagi bilan tanishgan, uning betakror badiiy olami, uch og’a-ini, ularning qahramonliklari, go’zal xulqi, odobi, aql-farosat egasi ekanliklaridan zavq olgan edik. Ushbu ertak mazmunidan talay kerakli xulosalar chiqardik, ertaklar shunchaki ko’ngil ochish, ovunish uchun aytilmasligi va to’qilmasligiga ishonch hosil qildik, ularning mavzu jihatidan hayvonlar haqidagi ertaklar, sehrli ertaklar, hayotiy-maishiy ertaklar, hajviy ertaklar kabi turlari borligini ham bilib oldik. Bu ertaklar orasida hayvonlar haqidagi ertaklar ham o’z o’rniga ega.
Hayvonlar haqidagi ertaklar barcha qiziqib tinglaydigan va o’qiydigan fantastik hikoyalardir. Ulardagi asosiy mazmun majoziy tarzda tasvirlanadi, asar qahramonlari hayvonlar bo’lsa-da, voqealar odamlar turmushi kabi kechadi. Hayvonlar haqidagi ertak personajlari bo’ri, tulki, sher, turli parranda va hasharotlar xuddi odamlarday harakat qiladilar, gapiradilar. Bunday ertaklarda tulki - ayyorlik va munoflqlik, ayiq - go’l, laqmalik, bo’ri - qonxo’rlik, chumchuq chaqimchilik ramzi sifatida xayolimizda muhrlanib qolgan. Agar e’tibor bersangiz, bunday xislatlar hayvonlarda deyarli yo’q. Bo’ri, tulki yoki boshqa bir hayvon o’z o’ljasini qo’lga kiritish uchun epchil, chapdast, ziyrak bo’lishi mumkin, biroq ayyorlik, tilyog’lamalik, chaqimchilik qila olmaydi. Bu ko’proq hayvonlar vositasida majoziy mazmun  insonlar o’rtasidagi munosabatlarni ko’rsatish uchun o’ziga xos uslub. Xalqimizda birovning salbiy qilig’i, muomalasi hamisha ham yuziga aytilmaydi, aniqrog’i, birovning aybini ko’rsatib tanbeh berishdan ko’ra, uni yomon odatlardan ogoh etish, qaytarish millatimizga xos xususiyatdir. Bema’ni xulqli odamni yaxshi yo’lga boshlash, tarbiyaga muhtoj insonni ezgu ishlarga undashda xuddi shu hayvonlar haqidagi ertaklar, ulardagi majoziy qahramonlar (bo’ri, tul-ki, eshak, xo’roz kabi) qo’l keladi. «Susambil» ertagi o’z mazmuni bilan ana shunday asarlardan biridir.
 
Bu ertak o’zbek xalq ertaklari orasida o’zining tili, tasvir jozibasi, mavzusining muhimligi bilan ajralib turadigan asar. Awalo, ertakda xalqimizning adolat va farovonlik hukm suradigan zamonlar haqidagi orzulari aks etgan. Susambil ertakda Adolat qaror topgan va hamma baxtli yashaydigan afsonaviy yurt timsoli sifatida tasvirlanadi. E’tibor bersangiz, eshakvoy yo’lda yo’ldosh bo’layotgan har bir jonivorning «Susambil qanday joy?» degan savoliga «Susambil - o’tning bo’lig’i, suvning tinig’i, unda azob-uqubat yo’q, maza qilib yurasan», deb javob beradi.
Ikkinchidan, jonivorlaming ko’zlagan maqsadlariga erishishlarida ularning sabrtoqatli bo’lganliklari, mashaqqatlarga chidashgani mu-him ahamiyatga ega bo’ladi. Mashaqqatlarga bardosh bergan jonivorlar jannatmakon go’sha  Susambilga yetib keladilar, shu joy da rohat-farog’atda umr kechiradilar.
Uchinchidan, jonivorlarning o’zaro ahilliklari, birdamligi ularning tashqi dushman  bo’rilar galasi hujumidan qutqaradi. Bo’rilar podshohi Susambilni tashlab yetti tog’ning narigi tomoniga qochib ketadi.
Mazkur ertak nihoyatda ravon, xalqchil, shirali tilda berilgan. Ertak boshlanishidayoq kishini o’ziga jalb etadi. Asar boshlanmasidagi an’anaviy kirish so’z («Bor ekan-u yo’q ekan, och ekan-u to’q ekan, bo’ri bakovul ekan, tulki yasovul ekan, qarg’a qaqimchi ekan, chum-chuq chaqimchi ekan, o’rdak surnaychi ekan, g’oz karnaychi ekan»)-ni olamizmi, tabiat tasviriga bag’ishlangan o’rinlarni olamizmi yoki personajlar  eshak, ho’kiz, xo’roz, kalamushlar, bo’rilarning suhbatidagi dialoglarni olamizmi, barchasida jozibali tasvir, xalqona mutoyibaga boy nutq kishi diqqatini tortadi, o’quvchi o’zini voqealar ichida yurgandek his etadi. Yaxshisi, ertakni diqqat bilan o’qib chiqing. Undan o’zingiz uchun foydali xulosalar chiqara olishingizga ishonamiz.
 
SUSAMBIL
 
(Ertak)
 
Bor ekan-u yo’q ekan, och ekan-u to’q ekan, bo’ri bakovul ekan, tulki yasovul ekan, qarg’a qaqimchi ekan, chumchuq chaqimchi ekan, o’rdak surnaychi ekan, g’oz karnaychi ekan.
O’tgan zamonda bir boy bor ekan. Uning eshagi va bir ho’kizi bor ekan. Uning yeri ko’p ekan, qarol-qoshchilariga ekin ektirib kun o’tkazar ekan. Xo’jayinning o’g’illari ko’pincha eshakni minib yurar ekanlar. Xo’jayin eshakka yarasha egarto’qim qildirib bergan ekan. To’qimi gajimli, juda ham kelishgan ekan. Shunday qilib, bu eshakni xo’jayin ham, xo’jayinning bolalari ham yaxshi ’rib, suv ’miga sharbat, o’t ’rniga qora mayiz berib boqisharkan. Xayr, eshak suv o’rniga sharbat, o’t o’rniga qora mayiz yeb maza qilaversin, endi gapni ho’kizdan eshiting.
Xo’jayin ho’kizni ertadan kechgacha qo’shga qo’shar ekan. Ho’kiz kechqurun qorni ochib, charchab qaytib kelsa, uning oldiga bir bog’ quruq poyani tashlab qo’yar ekan. Ho’kiz bechora har kuni bir bog’ quruq poyaga yo’liqib, qorni ochib, qoni qochib, rangi to’zib, ko’p abgor bo’libdi. Bir kun ishdan kelib, poyani yegisi kelmay atrofga qara-sa, boyagi eshak suv o’rniga sharbat, o’t o’rniga qora mayiz yeb, maza qilib yotibdi. Shunda ho’kiz uning ovqatidan yegisi kelib, eshakdan:
- Hoy o’rtoq, men ko’p och qoldim, rahming kelmaydimi? Kel,
menga ham ovqatingdan ber, - debdi.
 
Shunda eshakning rahmi kelib, ovqatidan beribdi. Eshakning oldida har doim ovqat ortib yotar ekan. Xo’jayin erta bilan chiqib ko’rsaki, eshakning oldida ovqati qolmabdi. «E, eshagimning ishtahasi endi ochilibdi», - deb ko’p-ko’p ovqat soladigan bo’libdi.
В  kuni xo’jayin chiqib qarasa, eshakning ovqatini hadeb ho’kiz kelib yeyayotgan emish.
- lye, hali sening qorning to’yib, dimog’ing ko’tarilib qolibdi-
ku, - deb ertasi kuni ho’kizni eshakning o’rniga qo’yib, eshakni oborib
ho’kizning o’rniga qo’shga qo’shibdi.
 
Eshak sho’rlik umrida qo’shga qo’shilmagan ekan, omochni tortishga ko’p qiynalibdi. Oxiri taqdirga tan berib, qo’shda yurishga ham ko’nikib qolibdi. Kechgacha qo’shda yurib charchab, qorni ochib uyga borsa, awalgi ovqatlar yo’q, sharbat o’rniga bir paqir suv, mayiz o’rniga bir bog’ poya. Eshak bechora nochor yeyishga tushibdi.
Xayr, shunday qilib, xo’jayin eshakni kuzgacha toza ham qo’shga qo’shibdi. Kuz bo’lganda esa unga yuk ortib, uzoq-uzoq yerlarga boradigan bo’libdi.
Bir kuni xo’jayin eshakni minib bozorga boribdi. Bozordan bir qop tuz sotib olibdi. Tuzni eshakka ortib, ustiga o’zi minib, yo’lda ketayotsa, birdan havo aynib, yomg’ir yog’a boshlabdi. Hash-pash deguncha darrov yo’llar loy bo’lib ketibdi. Eshak bechora ustida tuz, uning ustiga xo’jayin mingan, boz ustiga yuklar yomg’irda ivib vazminlashgan, yomg’irdan junlari ivib, yo’lda arang yurib kelar ekan. Noinsof xo’jayin loaqal eshakning oyog’idagi taqasini ham yangilatib qo’ymagan ekan. Taqasi siyqalanib qolgani uchun eshak loyda toyilib, turtinib borar ekan. Ustidagi og’ir yuki bosib, darmoni qurib, buning ustiga xo’jayin:
 
- Tez-tez yurmaysanmi? - deb qo’lidagi xalacho’pi bilan bo’yniga niqtabdi, «xix-xix» deb, ikki oyog’i bilan qorniga tepibdi. Eshak shu azob bilan borayotib yo’lda bir buzuq ko’prikka kelib qolibdi. Bechora eshak sirg’ala-sirg’ala ’prikning ustiga chiqqanida oyog’i toyib, ko’prikning teshigiga kirib qolibdi, ustidan xo’jayin chalqanchasiga ag’anab ketibdi. Shunda xo’jayinning qahri kelib, chayonday zahri kelib, ko’prikning tagidan bir so’yilni tortib olib, o’lganning ustiga tepgan deganday: «Meni ag’anatadigan senmisan», - deb bechora eshakni toza uribdi. Eshakning oyog’ini qisgan, o’zini yuk bosgan, buning ustiga kaltakning achchig’i. Eshak bo’ynini yerga solib, boshini loyga qo’yib, ko’zidan yoshini oqizib yotib qolibdi. Shunda uch-to’rt yo’lovchi yetib kelibdi. Eshakning ahvolini ko’rib, yo’lovchilarning rahmi kelibdi. Bitta yo’lovchi:
 
- Hoy, noinsof! Eshakning ahvoliga qarasang-chi, uni urib nima qilasan? Ustidagi yukini ol, bo’lmasa o’lib qoladi, - debdi.
Keyin yo’lovchilar kelib, biri yukning ustidagi arg’amehini qirqibdi, biri tuzni ag’anatibdi, biri eshakning belidan ko’tarib, yana biri dumidan ushlab, ko’prikdan chiqarib olibdi. Shundan keyin xo’jayin tuzni ortib yana yo’lga tushibdi. Eshak bechora shuncha azob bilan qorni ochib uyga zo’rg’a yetib boribdi. Borgandan keyin uydagilar: «Xo’jayin yomg’irda ivib kelibdilar, ko’p azoblanibdilar», - deb uni qo’llab-quwatlab, issiq uyga olib kirib ketishibdi. Eshakni esa ochiq havoga bog’lab qo’yishibdi. Xo’jayin o’choqqa qo’llarini toblab, isi-nib, yog’li palovni yeb maza qilibdi. Eshakka bo’lsa, «boyagi-boyagi, boyxo’janing tayog’i» deganday bir bog quruq poyani tashlashibdi.
Eshakning juda xo’rligi kelib, shu ahvolda yuraverishga rozi bo’lgisi kelmabdi. «Endi nima qilsam bo’lar ekan? - deb o’ylabdi. -Men shu xo’ jay inning qo’lida tokay ezilaman, axir, xo’jayinnikidan chiqib ketsam, ochdan o’lamanmi? Kel-e, shu yerdan boshimni olib ketayin!»- debdi.
«Endi qayoqqa borsam ekan?» - deb o’ylabdi.
 
Eshak yoshligida onasidan: «Susambil degan mamlakat bor ekan, u joyda ’tning bo’lig’i, suvning tinig’i mo’l ekan. Unda birov bilan birovning ishi ham yo’q, azob-uqubat ham yo’q, ovqat mo’l, qorning doim to’yib yuradi», - degan gapni eshitgan ekan. Onasi bechora ko’p orzu qilsa ham, Susambilga borolmay o’lib ketgan ekan. Eshak o’ylab-o’ylab shu Susambilni topmoqchi bo’libdi. O’rnidan turib, chiranib tortib, boshvog’ini uzib, osmonga qarab bir hangrab olibdi. Keyin xo’jayinning tashqi hovlisi bilan xayrlashib, yo’lga tushibdi.
Bir odamning bir kam qirqta tovug’i, bitta xo’rozi bor ekan. Makiyonlar har kuni bir kam qirqta tuxum qilib berar ekanlar. Biroq egasi juda xasis odam ekan. Tovuqlarga loaqal uch kunda bir marta ham don sochib qo’ymas ekan. Tovuqlar hovlida xashaklami va go’nglarni titib, shundan ovqat topib, qorin to’yg’azar ekanlar.
Bir kuni tovuqlar qo’shnisining hovlisida donlab yurganda uning xotini ariq chetida oqshoq yuvib, qozonga solibdi. O’sha yerda to’rt-beshta oqshoq to’kilib qolibdi. Buni xo’roz ko’rgan ekan, sekin
kirib, haligi donlarni yeya boshlabdi. Shunda qo’shnisining xotini ’rib, «kisht-kisht, qirilgurlar, kisht», deb otashkurakni otib yuboribdi. Otashkurak xo’rozga tegib, uni bir necha marotaba yumalatib yuboribdi. Otashkurakning zarbidan xo’roz ko’p alam tortib, bir chekkaga borib yig’labdi. Xo’rligi kelib: «Xo’jayin har kuni bir kam qirqta tuxum olsa, loaqal, bitta tuxumning puliga don olib sochmasa, uning eshigi yoniga borsak, o’zi ham, xotini ham «kisht-kisht» deb haydasa, boz ustiga qo’shnilaridan ham kaltak yesang! Menga nima azob! Kel, shu yerda yurgandan ko’ra dalalarga chiqib ketib, o’sha yerda o’zimcha tirikchilik qilsam, nima bo’ladi?» - debdi. O’rnidan turibdi va «qu-qu-qu» deb qichqiribdi. Keyin «pir» etib devorga qo’nibdi, undan uchib ko’chaga tushibdi-yu, dalaga qarab ketaveribdi. Xo’roz dala yo’lida borayotgan ekan, uch ko’chaning boshiga borib qolibdi. Uch ko’chaning biridan boyagi eshak, ikkinchisidan xo’roz chiqib kelibdi. Xo’roz eshakka qarab:
Assalomu alaykum, eshakvoy! - debdi.
 
Eshak:
Vaalaykum assalom, xo’rozvoy, - debdi. Xo’roz:
Sizga yo’l bo’lsin? - deb eshakdan so’rabdi. Eshak:
Susambilga,- debdi. Xo’roz:
Susambil qanday joy? - debdi. Eshak:
- Susambil - o’tning bo’lig’i, suvning tinig’i, unda azob-uqubat
yo’q, maza qilib yurasan, - debdi.
Xo’roz:
- Men ham borsam bo’ladimi? - deb so’rabdi.
Eshak:
- Xayr, bitta edim, sen bilan ikkita bo’lamiz, yuraver! - debdi.
Ikkovi boshidan o’tganlarini bir-biriga gapirib ketaveribdi.
Endi boyagi ho’kizga kelaylik. Xo’jayini uni ho’kizlar bilan urishtirib yurar ekan. Ho’kiz juda urishqoq bo’lib, hamma joyda dong’i   ketgan   ekan.   Bir  kuni   ho’kiz  urishtirish   bo’lib   qolibdi.
  
 
Shunda bu ho’kiz yetti-sakkiz ho’kizni qochiribdi. Endi bitta juda urishqoq ho’kiz qolibdi. Xo’jayin ho’kizini bu ho’kiz bilan ertasiga urishtirmoqchi bo’libdi. Tongda xo’jayin:
- Endi ho’kizni urishtirishga boraman. Shoxini yog’lab qo’yay! -deb molxonaga chiqsa, ho’kizning ikki ko’zi yumuq, hadeb uxlayapti. Tushida katta bir yig’in emish. Ho’kizni xo’jayini yig’inga olib kirsa, haligi ho’kiz buni yig’indan quvib chiqarish uchun hamla qilib, yugurib qolibdi. Shunda buning achchig’i chiqib, kelayotgan ho’kizga
hujum qilib uni bir suzibdi. Ho’kiz shoxini yog’layotgan xo’jayinni suzib yuboribdi. Xo’jayinning yog’ kosasi bir tarafga, o’zi ikkinchi tarafga uchib tushibdi.
Xo’jayin hushidan ketibdi, hushiga kelgandan so’ng:
- Hali meni suzadigan senmisan?! - deb ho’kizni chunon uribdiki, qavarib chiqmagan joyi qolmabdi. Shunda ho’kiz yotib yig’labdi, xo’rligi kelibdi: «Men xo’jayinga shuncha ishlami qilib, qancha ho’kizlar bilan urishib, ularni yengib, pul yutib bersam, u esa
shugina hazilimni ko’tarmay meni o’larcha ursa, bu menga qanday xo’rlik?!» - debdi va: «Kel-e, men tokay xo’rlik tortaman, shuxo’jayinnikidan ketsam, nima bo’lar edi, ketaman!» - deb o’rnidan turibdi, bir chiranib boshvoqni uzib, yo’lga tushibdi, yurib-yurib bir joyga borsa, boyagi eshak ko’rinibdi. Shunda ho’kiz eshakni chaqirib, orqasidan yuguribdi. Eshak orqasiga qarasa, uzoqdan bir ho’kiz uni to’xtovsiz chaqirib kelyapti. Eshak to’xtab turibdi, ho’kiz yetib kelibdi. Qarasa, o’zining sherigi ekan. Eshak:
- Ha, ho’kizvoy, nima qilib yuribsan? - debdi.
 
Ho’kiz aytibdi:
- Sendan keyin xo’jayin meni ham toza azobladi. Men ham
«bor-e» deb kelaverdim. Sen qayoqqa ketyapsan?
Eshak:
Men Susambilga ketyapman, - debdi. Ho’kiz:
Susambil qanday joy? - deb so’rabdi.
Eshak aytibdi:
- Susambil o’tning bo’lig’i, suvning tinig’i, unda azob-uqubat yo’q,
maza qilib yurasan!
 
Ho’kiz:
- Bo’lmasa men ham borsam bo’ladimi? - debdi.
Eshak:
- Kelganing yaxshi bo’libdi. Ikkita edik, uchta bo’ldik. Yuraver! -
debdi.
Ho’kiz, eshak, xo’roz uchovi boshidan o’tganlarini bir-biriga gapirishib, hasratlashib ketaverishibdi. Necha kirn yo’l yurib, cho’l-u biyobonga yetishibdi.
Cho’lda hech kim yo’q ekan. Bir joyda ikkita kalamush turar ekan. Ular oziq-ovqat kamligidan, ozgina ovqat topish uchun ko’p joylarga borib, ko’p yerlarni qazir ekanlar. Shunda qorin to’yar-to’ymas ozgina ovqat topishar ekan. Bora-bora cho’lda ovqat topilmay qolibdi. Bir kuni ikkala kalamush yeydigan ovqati yo’q, qorni ochiqib, endi nima qilamiz deb, uyasining og’ziga chiqib shumshayib o’tirishganda, uzoqdan haligi eshak, ho’kiz va xo’roz ko’rinibdi.
 
Bir kalamush ikkinchisiga aytibdi:
- Shu ko’ringanlar yo’lovchi bo’ladi. Yur, ulardan yegulik olaylik.
Zora rahmi kelib, biror narsa tashlab ketishsa, - debdi.
Ikkalasi yo’lning ustiga chiqib turibdi. Ko’ringan hayvonlar ham yetib kelishibdi. Shunda kalamush ulardan yegulik so’rabdi. Eshak turib:
- Ey birodarlar, biz ham sizlarga o’xshash och qolganlardanmiz.
Agar ovqat kerak bo’lsa, biz bilan birga yuraveringlar, - debdi.
Kalamush eshakdan:
Qayerga ketyapsizlar? - deb so’rabdi. Eshak:
Biz Susambilga ketyapmiz, - debdi.
Susambil qanday joy? - deb so’rabdi kalamush.
 
Susambilni aslo so’rama! Susambil o’tning bo’lig’i, suvning tinig’i, unda azob-uqubat yo’q, maza qilib yurasan! - debdi eshak.
Bo’lmasa biz ham boraylik, - deyishibdi kalamushlar.
 
- Uchta edik, beshta bo’ldik, yuraveringlar, - debdi eshak.
Mana endi bular beshovi boshlaridan o’tgan sarguzashtlarini bir-biriga gapirishib, Susambilga ketaveribdilar.
O’sha cho’lda bir gala ari bor ekan. Ular ham ovqat yo’qligidan och qolib, nima qilarini bilmay, osmonda g’o’ng’illab uchib ketayot­gan ekanlar, birdan haligi Susambilga ketayotgan besh jonivorga yo’liqibdilar.
Arilar bularni ’rib: «Uh, mana ovqatning konidan chiqdik, keragini olib qol!» - deb chaqqani kirishibdi.
Shunda eshak aytibdiki:
- Ey ukalar, sizlar ham bizga o’xshab och qolib qiynalganga
o’xshaysizlar. Bizning tanamizda shira qolgani yo’q. So’rganlaring
bilan hech narsa chiqmaydi. Shiramizni xo’jayinlarimiz so’rib olgan.
Agar ovqat kerak bo’lsa, biz bilan yuraveringlar! - debdi.
Shunda arilar bularning ahvolini ’rib, bular ham bizga o’xshagan och qolganlardan ekan, deb qayoqqa ketishayotganini so’rabdi.
Biz Susambilga ketyapmiz, - deyishibdi.
Susambil qanday joy? - deb so’rabdi arilar.
Susambil o’tning bo’lig’i, suvning tinig’i, unda azob-uqubat yo’q, maza qilib yurasiz, - deyishibdi.
Bo’lmasa biz ham boraylik, - debdi arilar.
Mayli, beshta edik, ko’p bo’ldik, - debdilar.
Shunda bular hammasi: «Susambil, qaydasan?» deb boshidan o’tganlarini gaplashib, hasratlashib ketaveribdilar. Yo’lda ketayotib: «Qachon Susambilga yetamiz?» deb, yuraklari jig’illab, goho-goho eshakdan: «Yana bir gapirib bering. Susambil qanday joy o’zi?!» deb so’rashar ekan. Eshak ham Susambilni maqtab, ularning ko’nglini ko’tarar ekan.
 
Bular:
- Susambilga borsak unday qilamiz, bunday qilamiz! - deb
o’zlaricha shirin-shirin xayollar surib borishar ekan.
Bular yo’l yuribdi, yo’l yursa ham mo’l yuribdi. Oxiri dimog’lariga Susambilning xushbo’y shabadasi urilibdi. Susambilga ham yetib kelishibdi.
Susambil juda ham keng, bepoyon bir joy ekan. Havosi juda toza, narigi yoqda ulkan tog bolib, uning shabadasi doim g’irillab kelib turar ekan. Yerda ko’m-ko’k maysalar, bedalar yashnab yotibdi. Bir yoqda bug’doy, arpa; bir yoqda qovun-tarvuzlar, bir taraf keta-ketguncha bog’: unda uzum, anjir, o’rik, shaftoli va turli-tuman mevalar g’arq pishgan. Ariqlarda zilol suv sharqiraydi. Borganlarning bag’riga shamol tegibdi.
Shunda bu bechoralar juda ham xursand bo’lib ketishibdi. Xursandlikdan ba’zilari yig’lab olishibdi. Ular ko’p och qolishgan ekan. Har qaysisi istagan ovqatini yeb, qornini to’yg’azib, vaqtlarini xushlashib, so’ngra salqin bir joyga kelib dam olishibdi. Yo’l azobi -go’r azobi, deganday, ko’p charchab qolishgan ekan, shu salqin joyda yotib uzoq uxlashibdi.
Uyqudan turib qo’l-betlarini yuvib, yana xohlagan ovqatlarini yebdilar. Shu bilan bular Susambilga kelib ko’p rohatlanib qolishibdi.
Susambilning bir tomoni baland tog’ bo’lib, unda kiyik deysizmi, ishqilib ko’p jonivorlar yashar ekan. Tog’ning bir joyida esa bir to’da bo’ri turar ekan. Bir kuni bo’rilarning podshohi ularni to’plab, bazm qilib, ichkilik ichib, kabob qilib yeb o’tirgan ekan. Shunda bo’rilar­ning podshohi uzoqdan haligi eshak bilan ho’kizni ko’rib qolibdi:
- Uh, bizga barra kabob topildi, huv ana, o’tlab yuribdi. Uch-to’rtta
bo’lib borib shularni olib kelinglar, kabob qilib yeymiz, - debdi.
 
Bo’rilarning ichida bitta hovliqmasi bor ekan, u turib aytibdi:
- Shugina narsaga uch-to’rtta bo’ri borishining nima keragi bor? Bitta o’zim borib olib kelaman! - debdi.
Bo’rilarning ichida yana bitta hovliqmasi bor ekan. Haligi bo’rining gapini eshitib, shartta o’rnidan turib:
- Hov, nima deyapsan o’zing? Men turganda sen qayoqqa borasan?
O’tir joyingda! Men o’zim borib olib kelaman! - debdi.
 
Bunga u bo’rining achchig’i kelibdi:
- Meni pisand qilmayapsan, sendan nima kamligim bor?! - deb bir-
ikki daf qilibdi. Shu yerda ikkovi olishib ketibdi.
Shunda bo’rilarning podshohi turib:
- Hoy muttahamlar, urishmanglar! Bor, ikkoving borib olib kel! -
debdi. Shu bilan ikkovi chopqillashib ketishibdi. Bular ketayotganlarida bizning susambilliklarimiz o’tlab yurishgan ekan. Bir vaqt ho’kiz yerdagi ko’katni yeb, og’zini to’ldirib, boshini ko’tarib, o’tni chaynab, tog’ tomonga qarab, uzoqdan chopib kelayotgan ikkita bo’riga ko’zi tushibdi. Shunda ho’kizning yuragi shuvullab ketibdi. U qo’rqib og’zidagi o’tini yerga tashlab, sheriklarini chaqiribdi. Sheriklari ham bo’rilarni ko’rishibdi. «Endi nima qilamiz? Qochamizmi, turamizmi?» deb maslahatlashibdilar. Eshak:
Qochsak, quvib yetib oladi, yaxshisi qochmaymiz, - debdi. Ho’kiz aytibdi:
Basharti oldimizga kelsa, nima qilamiz? Shunda xo’roz:
Men daraxtning tepasiga uchib chiqib ketaman, - debdi. Kalamushlar:
Biz yerni kovlab, kirib ketamiz, - debdilar. Eshak:
Hangrab turaveraman, - debdi. Arilar:
 
Biz ro’para kelganini chaqib, hamma yog’ini shishirib tashlaymiz! - debdilar. Ho’kizga arilarning gapi juda ham yoqib tushibdi:
Bo’lmasa sizlar jon boricha chaqinglar. Qolganlarini menga qo’yib beringlar! - debdi.
Bular maslahatni bir qilib turaverishibdi.
Bir zumda bo’rilar yetib kelibdilar. Bo’rining haligi hovliqmasi sherigiga:
- Huv anavini sen ko’tar! Mana buni men ko’taraman, - deb ho’kizga qarab yuguribdi.
 
Shunda ho’kiz orqasiga qaytib turib, bo’riga qarab yugurib borib bir suzganda, bo’ri «dod» deb yetti dumalab tushibdi. Buni ko’rib sherigi yugurib kelgan ekan, ho’kiz uni ham qattiq suzib tashlabdi. Kalamushlar qo’rqqanlaridan yerni kovlab kirib ketishga urinibdi. Yer toshloq, qattiq ekan, ular kovlab kirolmabdilar, bir zumda allaqancha joyni o’yib yuboribdilar.
Xo’roz bo’lsa daraxtga chiqib olib, hadeb «qu-qu-qu» deb qichqiraveribdi.
 
Arilar har ikkala bo’riga yopishib chaqaverishibdi-chaqaverishibdi, bir zumda do’mbira qilib shishirib tashlashibdi. Bo’rilar shunda ham qochmay, jonholatda kelib, ho’kizga yopishibdilar. Ho’kiz ularni suzaverib, a’zoyi badanini yara qilib tashlabdi. Eshak bo’lsa nariroqda bor ovozi bilan hangrab, nari borib beri kelib turaveribdi.
Bir vaqt bo’rilar olishib-olishib charchashibdi. Qarasa, ho’kiz bilan arilar o’ldirib qo’yadigan. Shunda dastlab haligi hovliqma bo’ri qochishga tushibdi, orqasidan bunisi ergashibdi. Bular shu qochgani-cha podshohning oldiga yetib borishibdi. Bu bo’rilarning hamma yog’i yorilgan, qonlari oqqan, ari chaqqan yuzlari shishib, ko’zlari ko’rinmaydigan bir ahvolda ekan. Podshoh va sheriklari bularning ahvolini ko’rib, rangi o’chib, qoni qochib, iyaklari qaltirab, ko’zlari yaltirab qolibdi.
 
Podshoh:
Sizlarga nima bo’ldi? - deb so’rabdi.
Ey taqsir, bular barra kabob emas, boshga kelgan balo ekan! -deyishibdi.
Ha, nima bo’ldi? - desa, bo’rining biri:
Bular bizning jonimizga qasd qilib kelgan ekan. Bularning ichida munkarnakiri, uning bir juft go’rkovi ham bor ekan. Munkarnakir gurzisi bilan bir urganda, agar sher bo’lsa ham, necha dumalab ketadi, -debdi.
 
Bo’rining yana biri:
- Ey mahmadona! Sen tek tur! O’zim gapiraman. Bularning ichida azroil ham bor ekan. Jonni olish uchun nayzasini suqsa, a’zoyi badaning achishib, shishib ketar ekan, - debdi.
Endi bunisi:
- He, sen bilmaysan! Bular go’rkovi bilan kelgan ekan. Hali biz o’lmay turib, har birimizga yettitadan go’r qazib qo’yishibdi, - debdi.
Unisi aytibdi:
- Sen ko’rmabsan! Bular so’fisi bilan kelgan ekan. Hali biz
o’lmay turib, daraxtning tepasiga chiqib, hadeb odamlarni janozaga
chaqiryapti.
 
Unisi:
- Lekin bularning ichida bir kattasi bor ekan. Unisi eshoni bo’lsa kerak. Bizga yaqinlashmadi, lekin nariroqda turib ish o’rgatib, bularga baqirib turdi. Agar unisi ham kelganda, biz mutlaqo o’lar edik, - debdi.
Bo’rilar bularning aft-angorini ko’rib, gaplarini eshitib, qo’rqib vasvasaga tushibdilar. Podsho:
Endi nima qilamiz? - debdi. Haligilar:
Ey taqsir, agar baloga duchor bo’laylik, kunimiz bitibdi, o’laylik desangiz, txiraveramiz. Bo’lmasa qochamiz. Bular bizning orqamizdan quvsa, halizamon yetib keladi - debdi.
Buni eshitib bo’rilarning podshohi yana qo’rqibdi.
- Bo4lmasa turinglar, jo’naymiz, - debdi.
Shunda hamma bo’rilar, bu joyga kelmay, har yoqqa tirqirab yurganlarini ham topib kelib, Susambil tog’ini tashlab qochib, yetti tog’ning narigi yog’iga o’tib ketishibdi.
Susambilliklar endi tamom erkinlikka chiqib, og’zi oshga tegib, sal kunda semirib ketibdilar. Ular goho xo’jayinlarinikida ko’rgan kunlari esga tushsa, o’kinib, bu yerdagi rohatlarni ko’rib sevinib, Susambilning ovini ovlab, dovini dovlab, maza qilib yurishaveribdi. Shu bilan murod-maqsadlariga yetishibdi.
 
Savol va topshiriqlar
  • «Susambil» ertagi qaysi ertaklar turkumiga kiradi?
  • Eshak, xo’roz, ho’kizni xo’jayinlari uyini tashlab ketishga nima majbur etdi?
  • Susambil qanday yurt? Jonivorlar nima uchun unga intildilar?
  • «Susambil» ertagidagi hazil-mutoyiba, qochiriq ma’nosidagi so’zlarni topib adabiyot daftaringizga ko’chirib oling (Masalan, ho’kizning xo’jayini haqidagi, bo’rilarning hayvonlarni qo’lga olish haqidagi balandparvoz gaplari kabi).
  • Ertakdagi jonivorlarning ahilligini nimalarda ko’rdingiz?
  • Ertakni rollargabo’lib o’qing.
  • «Mening sevimli ertagim» mavzusida insho yozing.
 
ERTAK HAQIDA TUSHUNCHA
 
Qadrli bolalar, shu kungacha maqollar, ibratli hikoyatlar, hadislar, sharqona hikmatlar bilan oshno bo’ldingiz. Maqol-u hadislar, hikmatlarning kishi hayotidagi tutgan ’mi benihoya muhimligini angladingiz. Xalq og’zaki ijodida yana shunday ajoyib janr mavjudki, u ertak deb ataladi.
Ertak aytuvchilami qadimda «ertakchi», «matalchi» deb atashgan. Ertaklaming xarakterli xususiyati shundaki, ularda fantaziyaga keng o’rin beriladi, mubolag’a, giperbola kabi tasviriy vositalardan foydalaniladi. E’tibor bersangiz, ertaklarda ijobiy qahramon albatta yovuzlik, adolatsizlik, zulm ustidan g’alaba qozonadi, yaxshilik tantana qiladi. Chunki ertak qahramonlari xalq orzu-umidlarini, manfaatini ifodalaydilar.
 
Ertaklar azaldan xalqni, ayniqsa, yosh avlodni insonparvarlik, va-tanga muhabbat, rostgo’ylik va halollik, mehnatsevarlik, xushmuomalalik va kamtarlik ruhida tarbiyalab kelgan.
Ertaklar turli mavzularda bo’lishi mumkin. Ular shartli ravishda hayvonlar haqidagi ertaklar, sehrli ertaklar, hayotiy-maishiy ertaklar, hajviy ertaklarga bo’linadi.
Hayvonlar haqidagi ertaklar barcha qiziqadigan fantastik hikoya­lardir. Ulardagi asosiy mazmun majoziy, ya’ni ko’chma ma’noga ega. Masalan, ayyorlik va munofiqlik tulki, qonxo’rlik, laqmalik bo’ri orqali ifoda etiladi. «Bo’ri bilan tulki», «Echkining o’ch olishi», «Ochko’z bo’ri», «Ayiqpolvon» kabi ertaklar ana shunday asarlardir.
Sehrli ertaklar ham siz sevib va qiziqib o’qiydigan fantastik hikoyalardir. Ularda voqealar sehr-jodu, fantastik uydirmalar asosiga qurilgan, asar qahramonlari har narsa qo’lidan keladigan mo’jizakor kimsalar («Yalmog’iz», «Devbachcha») yoki jonlantirilgan narsa yoxud hayvonlar («Ur to’qmoq», «Ochil dasturxon», «Semurg’», «Susambil» ertaklari)dan iborat. Bu ertaklaming maqsadi ham tur­li  g’ayriinsoniy  illatlar:  yolg’onchilik, johillik,  ikkiyuzlamachilikni la’natlash, aql-farosatlilik, tadbirkorlik, jasurlik, rahmdillik, ahillik kabi chin insoniy xislatlarni targ’ib qilishdir.
Xalqimiz yaratgan xayoliy hikoyalar orasida shunday turkum ertaklar borki, ularni biz hayotiy-maishiy ertaklar deb ataymiz. Bunday ertaklardagi voqealarning aksariyati hayotga yaqin, hayotdan olingan. «Zumrad va Qimmat», «Oygul bilan Baxtiyor», «Ziyod botir», «Tohir va Zuhra», «Ozodachehra», «Farhod va Shirin», «Malikayi Husnobod», «Uch og’a-ini botirlar» ana shunday ertaklar sirasidan. Biz yuqorida tilga olgan hayotiy-maishiy ertaklar kishida jiddiy fikr-mulohazalar uyg’otadigan, muayyan tarbiyaviy yo’nalishga ega bo’lgan asarlardir. Siz ular bilan tanishgach, botirlik, yurtga fidoyilik, odamgarchilik, vafodorlik, himmat va saxovat haqida aniq tasawurga ega bo’lasiz, o’zingizda ham ertaklar qahramonlaridagi yaxshi fazilatlarning bo’lishini xohlab qolasiz, shunga intilasiz.
Ertaklarni ham tinglaymiz, ham o’qiymiz dedik. Tinglaydigan ertaklarimiz professional ertak aytuvchilar, ya’ni ertakchilar tomonidan qiziqarli tarzda hikoya qilinadi. Ertakchilar shunchaki hikoya qilmaydilar. Har bir ertakchi u yoki bu ertakni qayta yaratadi desak, xato bo’lmaydi. Chunki ularning har bin o’zining hikoya qilish uslubi, didi, dunyoqarashiga ko’ra ajralib turadi. Bundan tashqari, ertakchi tinglovchilarning saviyasi va talabiga ko’ra ertakni o’zgartirishi mumkin. О’zbek xalq og’zaki ijodi tarixida ertaklarning badiiy asar darajasiga ko’tarilishi va bugungi kungacha saqlanib qolishida Hamrobibi Umarali qizi, Hasan Xudoyberdi o’g’li, Haydar Baychi o’g’li, Nurali Nurmat o’g’li, Husanboy Rasul o’g’li kabi ertakchi, matalchilarimiz katta xizmat qilganlar. Ular og’zidan yozib olingan ’zbek xalq ertaklarining bebaho namunalari bizga hanuzgacha ma’naviy zavq berib kelyapti. О’zbek adabiyotida xalq ertaklari asosida yaratilgan she’riy, nasriy asarlar teatr va kinoda ham o’z aksini topgan. Qiziqarli ertaklar sujeti asosida sahna asarlari, kinofilmlar, multfilmlarni sevib tomosha qilmoqdasiz. 
 
Bolalar, ertaklarning yaratilishiga ko’ra yana bir turi - yozma ertaklar ham mavjudki, u jahon adabiyoti, xususan, ’zbek yozma adabiyotining katta qismini tashkil etadi. Keyingi ikki-uch yuz yillikda
fransuz ertakchisi Snarl Perro (1628-1703), nemis ertaknavislari Ernst Teodor Amadey Gofman (1776-1822), aka-uka Yakob Grimm (1785-1863) va Vilgelm-Karl Grimm (1786-185 9)lar, Vilgelm Gauf (1802-1877), daniyalik Hans Kristian Andersen (1805-1875), angliyalik Oskar Uayld (1854-1900), rus ertakchilari A.S. Push­kin (1799-1837) ijodining roppa-rosa o’n yilini faqat bolalar uchun hikmatli hikoyalar va ertaklar yaratishga bag’ishlagan L.N. Tolstoy (1828-1910), K.D. Ushinskiy (1824-1870) yozma ertakchilikni rivojlantirishga katta hissa qo’shdilar. O’zbek yozma ertakchiligi ham katta tarixga ega. Jadid bobolarimiz Mahmudxo’ja Behbudiy, Munawarqori Abdurashidxonov, Abdurauf Fitrat, Abdulla Avloniy, Hamza Hakimzoda Niyoziy, Siddiqiy-Ajziy o’zlari tuzgan maktab darsliklari uchun ko’plab ibratli ertaklar yaratdilar. O’tgan asr o’rtalarida Hamid Olimjonning «Oygul bilan Baxtiyor», «Semurg’», Sulton Jo’raning «Zangori gilam», Shukur Sa’dullaning «Ayyor chumchuq», «No’xat polvon», «Laqma it» she’riy ertaklari, «Yoriltosh», «Afsona yaratgan qiz» ertak-pyesalari, «Kachal polvon» ertak-qissasi mashhur bo’ldi. Adiblarimizning ertakchilik sohasidagi an’analarini keyinchalik X. To’xtaboyev, A. Obidjon, T. Adashboyev, O’. Imonberdiyev kabi ertaknavis mualliflarimiz davom ettirdilar.
«Ertaklar - yaxshilikka yetaklar» degan naql bor xalqimizda. Ular shunchaki ko’ngil ochish vositasi, ermak emas, balki ajoyib suhbatdosh, bizni faqat ezgulikka undovchi, zavq-shavq bag’ishlovchi ma’naviy manbadir.
 
Savol va topshiriqlar
 
  • Qanday asarlarni ertak deb ataymiz?
  • Ertaklar qanday turlarga boTinadi?
  • Sehrli ertaklar haqida gapirib bering.
  • Qaysi ertaklarni majoziy ertaklar deymiz?
  • Ertakehi,   matalehilar   kimlar?   Ulardan   mashhurlari   nomlarini ayting.
  • Ertaknavis adiblar haqida gapirib bering: jahon va o’zbek adiblari misolida

 

 

  Copyright 2018 O'zr Xtv MUDRM multimedia.uz